Ghi chép nhanh chuyến đi Tiết Thanh minh năm Tân Sửu (2021)
***
Đã thành lệ hàng năm, gia đình họ Bế (đứng đầu là bác Bế Trường Thành) tổ chức Tiết Thanh minh dịp xung quanh ngày 3/3 âm lịch. Năm nay Tân Sửu đặc biệt - 2 năm rồi mới lại tổ chức vì năm Canh Tý (2020) gặp phải nạn dịch COVID-19 nên hoạt động này đã phải gác lại.
Tiết Thanh minh là một sinh hoạt tâm linh - thời xưa từng là lễ hội. Chúng ta hãy xem một đoạn trích trong Truyện Kiều của Nguyễn Du để “thấm” cái văn hóa và tinh thần ấy:
~
Ngày xuân con én đưa thoi,
Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi.
Cỏ non xanh tận chân trời,
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp Thanh.
Gần xa nô nức yến anh,
Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.
Dập dìu tài tử, giai nhân,
Ngựa xe như nước áo quần như nêm.
Ngổn ngang gò đống kéo lên,
Thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay.
~
Nguyễn Du tả cảnh lễ hội. Nhưng chúng ta còn thấy Tiết Thanh minh cũng là dịp để con cháu trong gia đình, dòng họ gặp nhau, kể cả bạn hữu xa gần về thăm quê gặp gỡ, chuyện trò, tay bắt mặt mừng. Đặc biệt có ý nghĩa đối với người xa quê. Về thắp hương và lễ cho ông bà nhưng cũng là kết nối với quê cha đất tổ, hướng về cội nguồn của mình.
~
Cũng như mọi năm, bác Thành vừa là người lãnh đạo nhưng cũng là người lo lắng, thúc đẩy, định hướng lên kế hoạch cho chuyến đi. Ngay từ Tết Nguyên đán, cả nhà đã bàn đến chuyện này. Rồi bác Thành cũng là người kết nối với gia đình bác Toàn ở Lạng Sơn để chu toàn cho chuyến đi. Mọi công việc chẳng khác gì chuẩn bị cho một sự kiện mang tính “đại sự gia đình”. 😊
Hôm 30/3/2021, bác Thành đã cẩn thận gọi điện cho bác Yến và chú Lợi để có một “cuộc họp quan trọng” vào ngày hôm sau, tức là thứ Tư ngày 31/03/2021. Nội dung cuộc họp này, sau đó được tiết lộ, là nhằm bàn kế hoạch cho chuyến đi Tiết Thanh minh năm Tân Sửu.
Vào lúc 10h45 ngày 31/3/2021 cuộc họp bắt đầu. Sau khi nêu ý nghĩa quan trọng của Tiết Thanh minh và xét tình hình COVID-19 đã có phần lắng xuống, bác Thành quyết định năm nay sẽ tổ chức một chuyến đi lên Lạng Sơn! Trước là làm lễ cho Ông, Bà theo truyền thống, sau là thăm Lạng Sơn vì đã 2 năm nay chưa thăm lại. Bác Thành phân tích rằng, bác tuy có mấy lần đi qua đất Lạng Sơn kể từ năm 2019 đến nay, nhưng các chuyến “đi qua” đấy không thể tính là một chuyến đi “chính thức” 😊.
Về thành phần, sau khi bác cân nhắc rất nhiều yếu tố liên quan, quyết định năm nay chỉ ưu tiên người lớn đi. (Người lớn = tuổi từ 18 trở lên). Bác phân tích đây là một quyết định “rất khó khăn” vì hàng năm đây là một dịp chung vui cả nhà nhưng năm nay “do tình hình diễn biến của COVID-19 rất phức tạp ở trên thế giới” và ngay ở Việt Nam thì tình hình này “cũng chỉ mới lắng xuống”. 😊 Trên cơ sở phân tích này, bác Thành quyết định là đi khoảng 11-12 người, sau khi gọi điện để khẳng định thành phần tham gia của các gia đình!
Thành phần tham gia của các gia đình (dự kiến hôm 31/03/2021):
Gia đình bác Thành: bác Thành, bác Thân, Bế Hoàng Minh, Lê Quốc Chính (chồng của Bế Hoàng Mai). Hoàng Mai không đi được vì còn phải ở nahf chăm bé Húc – Lê Hiển Long.
Gia đình bác Oanh: bác Oanh, bác Tú, Nghiêm Hoàng Nam. Cháu Nghiêm Khánh Linh không đi được do phải ở nhà chăm ông nội - ông nội đã già yếu.
Gia đình bác Yến: bác Yến, bác Phúc (Nguyễn Hà Sơn không đi được do phải hỗ trợ chăm cháu nhỏ Cá Heo (Dolphin) - Nguyễn Minh An).
Gia đình cô Vân: cô Vân, chú Lợi, Lê Hoàng Đức.
Về thời gian, bác Thành phân tích một cách kỹ càng như sau. Tiết Thanh minh không nhất thiết đi vào ngày 3/3, đành rằng đi đúng ngày là tốt. Tuy nhiên, chúng ta phải tính đến ngày trong tuần và ngày cuối tuần. Thời gian cuối tuần sẽ thuận lợi cho những người đang đi làm. (Chú ý là thành phần họp hôm đó toàn người đã nghỉ hưu. Nói thế để chúng ta thấy tổ hưu đã “cân nhắc rất kỹ lưỡng”, tính đến tất cả các yếu tố nhân sự. 😊) Sau khi đã lấy ý kiến của tất cả các thành viên trong cuộc họp, bác Thành quyết định là đi vào thứ Bảy ngày 10/04/2021 tức là ngày 29/2 năm Tân Sửu.
Với số lượng người là khoảng 11-12 người, hội nghị đã đi đến quyết định là thuê xe 16 chỗ.
~
Sau hội nghị, chú Lợi đã mời thêm Mr. Hà Tiến Dũng. Nói thêm về Mr. Hà Tiến Dũng. Mr. Hà Tiến Dũng không những là người cùng cơ quan với chú Lợi, mà còn là người thân thiết với gia đình, đặc biệt là các hoạt động tâm linh (Mr. Dũng đã tham gia lễ bốc mộ Ông, Bà từ nghĩa trang cũ sang nghĩa trang mới vào cuối năm 2014 – Giáp Ngọ). Mr. Hà Tiến Dũng đã vui vẻ nhận lời.
*
Hoàng Minh và Lưu Ba, nhân kết hợp với một việc riêng, đã quyết định đưa 2 cháu nhỏ (Mít – Bế Thị Vân Anh và Tít – Bế Hoàng Quân) tham gia chuyến đi (đi muộn hơn 2 tiếng). Đây là một quyết định vào “phút thứ 89”. Quyết định này tuy bất ngờ, nhưng sau đó kết quả đều vui vẻ!
*
Sáng ngày 10/4/2021, vào lúc 6 giờ sáng, các gia đình bác Oanh, bác Yến, cô Vân và Mr. Hà Tiến Dũng tập trung ở nhà bác Yến, cô Vân để xuất hành. Đúng 6:15 xe xuất phát theo đường Võ Chí Công, đi qua đường Lạc Long Quân, rẽ vào Đặng Thai Mai, đón gia đình bác Thành, bác Thân ở trước ngõ vào trường Tiểu học Quảng An. Trời trở mát, mưa xuân lất phất – đúng là tiết xuân, tiết thanh minh.
*
Cuộc sống đổi thay, hạ tầng hiện đại, khác xưa rất nhiều. Đất nước và đời sống đi lên, cảm giác chuyến đi Hà Nội – Lạng Sơn loáng cái đã đến. Mọi chuyện rất thảnh thơi, nhẹ nhàng. Đoàn đến nhà bác Toàn lúc chưa đến 9 giờ sáng.
~
Nhà bác Toàn tuy vẫn như cũ, nhưng do lâu chưa đến nên cảm giác có gì đó hơi mơi mới. Bộ salon hình như sáng hơn. Ảnh bác Toàn treo tường phía bộ salon nhác trông qua giống như diễn viên điện ảnh rất nổi tiếng của Pháp là Alain Delon (trong tiếng Việt phát âm là A-lanh Đơ-long). Chếch phía cửa ra vào bác treo một tấm ảnh chụp gia đình, bà con họ hàng gồm 23 người – thể hiện sự rường rạp, đông vui, đầm ấm.
~
Cũng như những lần khác, ngay lúc vừa đến, đoàn được bác Toàn chiêu đãi đặc sản thức ăn sáng, thức ăn vặt của Lạng Sơn: xôi cẩm và bánh ngải. Xôi cẩm: tưởng cẩm là màu đen – nhưng không, xôi cẩm có màu tím. Bánh ngải: tưởng có vị đắng – nhưng không, bánh rất dẻo, nhuyễn và vị mát, dinh dính ở lưỡi. Từ Hà Nội lên được thưởng thức xôi cẩm và bánh ngải – sốt nóng, chấm với muối vừng. Thật là đậm đà bản sắc xứ Lạng!
{Mở ngoặc: Mặc dù các “đầu bếp” Hà Nội không nên bắt chước, có lẽ chúng ta vẫn tò mò về công thức chế biến:
Xôi cẩm: xôi lá cẩm xứ Lạng có màu tím nhờ nước luộc thứ lá gọi là lá cẩm, rộ nhất vào tháng tư tháng năm. Lá cẩm sau khi luộc sẽ được lấy nước đem ngâm với nếp qua một đêm. Hạt nếp trắng tinh sau khi ngâm sẽ chuyển sang màu tím. Màu của xôi cẩm cũng chính là màu của hạt nếp sau khi được ngâm. Đồ xôi xẩm cũng đơn giản như đồ xôi gấc, xôi đỗ. Khi đồ, để có thêm vị đậm đà chúng ta có thể cho vào một chút muối trắng, trộn đều, hoặc nạo thêm một ít cùi dừa trộn vào nếp để có vị béo.
Bánh ngải: đun lá ngải non với nước tro sạch cho nhừ, rồi rửa sạch, bỏ xơ, cho vào cối giã nhuyễn. Xôi đồ chín cũng được giã đều trong cối cùng với lá ngải đã giã mịn từ trước. Cứ giã thế từ lúc xôi nóng hừng hực tới lúc thành thứ bột mềm, mịn và dẻo thì chuyển sang bắt bánh.
Đóng ngoặc.}
*
Quay trở lại chuyến đi. Đã được chuẩn bị từ trước, hành trình tiếp theo là đi từ nhà bác Toàn lên nghĩa trang gia đình. Xe của đoàn được kẹp giữa, hộ tống bởi hai tài xế là con rể của bác Toàn. Đi đầu là lái xe Thuyết (trung tá công an), chở 2 VIP quan trọng là bác Toàn và bác Máy. Khóa đuôi là xe của Tùng (chủ doanh nghiệp) chở “tùy tùng” (tùy tùng là Kỷ - con trai bác Toàn, bác Máy và một số cháu nhỏ), cộng với đồ đạc để tảo mộ. Tuy không khí “rầm rộ” như vậy nhưng đoàn chỉ đi có 15 phút là đến nơi. 😊 Hôm đó “mưa xuân phơi phới bay” (thơ Nguyễn Bính) nên các “tài tử, giai nhân” (tiết thanh minh – Truyện Kiều – Nguyễn Du) phải có ô để che hoặc phải khoác thêm áo khoác.
~
Một vài phác họa về nơi đặt nghĩa trang. Theo phong tục và tín ngưỡng người Việt, thế của nghĩa trang phải là “tựa sơn, hướng thủy” (lưng tựa núi, mặt hướng sông, nước). Sự hòa hợp của núi sông sẽ đem lại đại cát, hanh thông cho gia đình. Nghĩa trang của gia đình được đặt ở lưng chừng đồi với độ dốc từ 30 đến 35°. Hướng của nghĩa trang nhìn xuống một lối rẽ sông Kỳ Cùng. (Sông Kỳ Cùng là sông duy nhất ở Việt Nam “chảy ngược” vào núi theo hướng đông nam - tây bắc sang Trung Quốc.) Dưới chân nghĩa trang là một con đường nhỏ đủ để một ô tô đi dẫn ra khu “sinh thái” cách khoảng 300 mét. Khu này thường là nơi tập kết để các gia đình đi vào tảo mộ.
~
Tảo mộ bây giờ khá khác xưa. Khu nghĩa trang bây giờ được xây tựa như một công viên thu nhỏ nên con cháu đến chủ yếu là quét qua, nhặt rác, lau sạch bia, tỉa cỏ. Tuy là ít việc thế nhưng không khí vẫn rất “rộn ràng”. Nghĩa trang rộng thế mà đi lại phải “né” nhau. Người đi tảo mộ đủ các lứa tuổi: người già, người trẻ và có cả trẻ nhỏ. (Tham gia lễ tảo mộ năm nay, thành phần “chip” nhất có 2 cháu nội của bác Thành, bác Thân là: Mít – Bế Vân Anh và Tít – Bế Hoàng Quân.)
Khởi đầu, bác Thân thắp hương xin phép thần thổ địa phát cỏ cây, dọn dẹp khu mộ để đặt lễ. Lễ thường là tiền vàng (âm phủ), hoa, quả, trái cây, xôi-gà. Sau khi đặt lễ, con cháu thắp hương niệm khấn điều tốt lành nhất cho gia đình, cho người thân và cho chính mình. Cầu mong Ông, Bà phù hộ độ trì cho toàn gia được sức khỏe, bình an, mọi việc được hanh thông, thuận lợi.
~
Nhìn quang cảnh, gia đình con cháu như muốn kết nối âm, dương. Tuy Ông, Bà đã khuất nhưng đối với con, cháu thì chỉ như là đi xa. Hàng năm, con cháu vẫn “về thăm” Ông, Bà.
~
Có một vài dịp, bác Thành mời bạn bè của bác (thường là lãnh đạo hoặc nguyên lãnh đạo của Lạng Sơn) đến để trò chuyện. Ngoài chuyện thời sự thế cuộc thì còn là câu chuyện nên trồng cây gì, hoa gì trên nghĩa trang vừa phù hợp với nơi thờ cúng linh thiêng nhưng cũng phải phù hợp với thời tiết khí hậu của Lạng Sơn. Ví dụ như năm nay, mọi người bàn đến việc trồng hoa cẩm tú cầu. (Hoa Cẩm Tú Cầu có xuất xứ từ Nhật Bản và được mang đến Trung Quốc, Đông Nam Á, Nam Á và Châu Mỹ. Tại Nhật Bản, hoa Cẩm Tú Cầu thường được dùng để gửi đi lời xin lỗi hoặc thể hiện lòng biết ơn.)
~
Sau khi hóa vàng, bác Thành cắm 3 cây nêu: một ở thổ thần, một ở mộ của Ông và một ở mộ của Bà. Cắm cây nêu là báo hiệu việc tảo mộ đã hoàn tất. Nêu là chùm hoa bằng giấy cắt. Có thể có nhiều màu nhưng thông thường bác Thành chọn giấy màu trắng.
Bạn hữu như Mr. Hà Tiến Dũng, tuy đã quen với rất nhiều sinh hoạt tâm linh, vẫn hào hứng và cảm nhận văn hóa tảo mộ. Mr. Dũng không ngừng nhẩm và ngâm 2 câu thơ trong trích đoạn Truyện Kiều là:
-
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp Thanh.
-
Kết thúc, mọi người thong dong từ nghĩa trang đi xuống chân đường. Vừa đi vừa quan sát, ngắm nghía. Bác Thành thường là người ra về sau cùng. Đi cùng bác Thành là bác Toàn. Hai bác vừa đi vừa trò chuyện và câu chuyện vẫn là “tính đến” Tiết Thanh minh sang năm! 😊
*
Trở về nhà bác Toàn, các cháu con nhà bác Toàn đã bày sẵn cỗ và bây giờ mọi người được thưởng thức một bữa ăn thịnh soạn nhưng rất truyền thống và mang đậm nét Lạng Sơn. Xin nhắc lại một số món dù mọi người đã quá quen: xôi cẩm, bánh ngải, vịt quay, lợn quay, phở chua, bánh cuốn, khâu nhục, …
Văn hóa uống rượu là một phần không thể thiếu trong các bữa cỗ, tiệc ở Lạng Sơn. Đương nhiên, rượu ngon, đối với Lạng Sơn, phải là rượu nấu và phải là rượu Mẫu Sơn. Rượu ngon có nhiều yếu tố nhưng quan trọng nhất là “bí quyết” chưng cất và nơi ủ rượu. Bí quyết chưng cất có thể bị lộ nhưng nơi ủ rượu là yếu tố không thể bị đánh cắp. Chỉ có nơi ấy, chỉ có ở thổ nhưỡng ấy và khí hậu ấy mới lên được cái men rượu ấy. Mẫu Sơn là một điểm như vậy.
Thông thường người trẻ cầm một ly rượu nhỏ nâng cốc chúc sức khỏe người lớn tuổi. Cách uống là phải cạn ly. Sau khi cạn ly là bắt tay, nói lời cảm ơn. Lúc uống rượu câu chuyện trở nên vui hơn, có “khí thế” hơn. Rượu ngon làm cho bữa tiệc thăng hoa và đối với bạn hữu ở xa thì bữa tiệc trở thành một kỷ niệm. Chú Lợi có phỏng vấn Mr. Hà Tiến Dũng về rượu Lạng Sơn thì được biết là rượu Lạng Sơn ngon, dịu mà vẫn “say”. 😊
*
Sau bữa tiệc hôm đó, cánh đàn ông tham gia trà đàm. Câu chuyện trà đàm thường là trên trời dưới biển, đông tây nam bắc, quá khứ - hiện tại – tương lai, không đầu không cuối. Cánh phụ nữ thì đi chợ, đi siêu thị. Lại nói chuyện đi chợ. Thế giới bây giờ thông thương, ở đâu cũng có chừng ấy thứ. Thế nhưng những thứ ấy mà mua ở Hà Nội thì chê là “nói làm gì”. Phải mua ở Lạng Sơn mới hay! Có lẽ đấy là một tâm lý chăng?!
*
Tạm biệt gia đình bác Toàn, bác Máy trở về Hà Nội. Trên đường về, vì hãy còn sớm nên đoàn đã ghé vào Trung tâm mua sắm đặc sản Lạng Sơn. Địa điểm này rất dễ tìm vì nằm sát đường Quốc lộ 1. Không gian của trung tâm rất rộng, đủ cho mấy chục xe khách đỗ. Vào trong thì ngát mùi hoa hồi. À, xin nói thêm, hoa hồi cũng là đặc sản của Lạng Sơn. Trung tâm có không gian để chụp ảnh, có một số đồ trang sức để các “diễn viên” đóng thành người của các dân tộc ở Lạng Sơn và các tỉnh phía Bắc. Trung tâm được thiết kế theo hình thức một “siêu thị xanh”. Không gian xung quanh là cỏ cây hoa lá chứ không bị bao bọc bởi các bức tường màu vàng vô cảm! 😊
*
Đoàn về đến cầu Nhật Tân trời còn sớm, Hà Nội chưa kịp lên đèn. Hẹn đến Tiết Thanh minh sang năm!
Hà Nội, 12/04/2021 (Mùng Một tháng Ba năm Tân Sửu).
Lê Văn Lợi ghi chép
***
Phụ lục: Ảnh minh họa.
01. Cả đoàn trên mộ của Ông, Bà - ảnh 1
02. Gia đình đang quây quần trong nghĩa trang - ảnh 2
03. Gia đình đang quây quần trong nghĩa trang - ảnh 3
04. Lễ trước mộ của Ông
05. Lễ trước mộ của Bà
06. Ông Lợi đang tập huấn cho Mít và Tít cúng lễ Cụ
07. Đoàn quay về nhà bác Toàn, bác Máy (202 Chu Văn An)
08. Hoa cẩm tú cầu
09. Bác Toàn và bác Thành lên chương trình 'nghị sự' năm sau